Christine de Pisan Avrupa’nın, henüz kadınları düşüncenin öznesi olarak kabul etmediği bir çağda, sarayların gölgesinde oturarak devlet teorileri yazan bir kadındı. 14. yüzyılın sonu ile 15. yüzyılın başında yaşayan bu sıra dışı zihin, yalnızca şiirler kaleme alan romantik bir saray yazarı değildi. Fransa kraliyet çevresinde yetişmiş, Latince öğrenmiş, felsefe ve tarih okumuş, eşini kaybettikten sonra üç çocuğunu geçindirebilmek için yazarlığı meslek hâline getirmişti.
Tüm bu bilgiler sıradan ayrıntılar sayılmaz aslında. Zira o çağda bir kadının yazması dahi istisnayken, siyasetin, devletin, iktidarın ve ahlakın mahiyeti üzerine fikir yürütmesi neredeyse akıl dışı görülüyordu. Tam da bu yüzden Christine de Pisan’ın varlığını birkaç “öncü kadın” listesine iliştirilecek sembolik bir isim olarak sayamayız. O, erkek aklının doğal otorite kabul edildiği bir dünyanın ortasında, düşünmenin cinsiyetsiz olabileceğini fiilen kanıtlayan ilk büyük kırılmalardan birisi olmuştur. Daha da önemlisi tüm bu değişimi mağduriyet diline yaslanmadan entelektüel ağırlığıyla yaptı. Kendisine yer açılmasını beklemedi. Bu nedenle en büyük cesareti, birçok erkeğin dahi yaklaşamadığı bir dönemde iktidarın ruhunu teşrih etmeye kalkışmış olmasıdır.
Timaş Akademi tarafından yakın zamanda yayımlanan Politik Bir Beden Olarak Devlet’i, Machiavelli’nin Prens’inden yaklaşık bir asır önce yazılmış olmasına rağmen bugün hâlâ canlılığını koruyan güçlü bir siyasal ve etik muhasebe metni gibi okudum. Kitabı bitirdiğimde beni asıl etkileyen, tarihsel ağırlığından çok zihinsel berraklığı oldu.
Christine de Pisan’ın derdi yalnızca hükümdara öğüt vermek değildi. İnsan tabiatıyla iktidar arasındaki o tehlikeli yakınlığı anlamaya çalışıyordu. Gücün insan ruhunda açtığı çatlakları, korkunun yöneten kişiyi nasıl dönüştürdüğünü, adalet duygusundaki aşınmanın bir devleti içeriden nasıl tükettiğini olağanüstü bir dikkatle anlatıyordu. Altı yüz yıl öncesinden konuşan bir metnin bugünün siyasal dilinden daha ölçülü ve daha insanî gelmesi biraz da bundan kaynaklanıyor sanırım.
Bugün siyaset düşüncesinin tarihi anlatılırken sahne çoğu zaman aynı isimlere bırakılıyor. Güçten, savaştan ve iktidardan söz eden erkekler daima merkezde konuşlandırılmış. Oysa Pisan, Avrupa’nın skolastik dünyanın ağır gölgesi altında yaşadığı bir dönemde, iktidarı yalnız kuvvet üzerinden tarif etmenin büyük bir körlük olduğunu söylüyordu ve devleti yaşayan bir beden gibi düşünüyordu. Prens baştı, soylular kollardı, halk ise o bedenin damarlarına kadar yayılan canlı yapısıydı. Bu yüzden bedenin herhangi bir yerindeki bozulma yalnızca tek bir parçayı hasta etmezdi. Yayılırdı. Adaletsizlik önce vicdanı aşındırır, ardından düzenin kendisini içeriden çökertirdi. Christine’in metni tam da bu yüzden salt bir siyasetname gibi okunmamalı. Aynı zamanda iktidarın insan ruhuyla kurduğu ilişkiye dair erken bir ahlak teşrihi olarak değerlendirilmesi gerekir.
Kitabı okurken ister istemez bugünü düşünüyor insan. Devletin yurttaşına yabancılaştığı anları… Halkın yalnız seçim dönemlerinde hatırlandığı o soğuk siyasal dili… Kendini büyük sloganlarla kutsayan ama aynı anda toplumun ruhunu yoran yönetim biçimlerini… Çünkü Christine’in sezdiği şey çok temel bir hakikatti: Korku üzerine kurulan düzenler uzun süre ayakta kalsa bile içten içe çözülmeye başlar.
Metinde beni en fazla sarsan yerlerden biri, yöneticinin önce kendi nefsini terbiye etmesi gerektiği düşüncesi oldu. Bugün kulağa eski zaman nasihati gibi gelse de tarihin tam tersini söylediği de bir vakıa. Kendini yönetemeyen insanların yönettiği ülkeler öfkenin, kibrin ve intikamın sahnesine dönüşüyor. Modern çağın büyük krizlerinden biri tam da burada başlıyor aslında. Güç sahibi insanlara karakterlerinden bağımsız biçimde hayranlık duyuluyor. Servet başarı sanılıyor. Gürültü liderlik yerine geçiyor, sertlik “karizma” diye pazarlanıyor.
Christine de Pisan bu zehirli büyüyü oldukça erken dönemde fark etmiş, fark etmekle kalmamış yazabilmiş bir kadın. Yazdıklarında hükümdar asaleti sarayının ihtişamında aranmaz. Aranan hikmet, öfkesini dizginleyebilmesinde, hakikati duyabilmesinde ve dalkavuklardan korunabilmesindedir. Bu anlamda metnin birçok yerinde kötü danışmanlardan söz etmesi boşuna değil. Sarayların en büyük felaketinin dışarıdaki düşmanlardan çok içerideki yağcılar olduğunu söylemesi bugün de ürpertici ölçüde güncel duruyor. Etrafını tek görevi alkışlamak olan insanlarla dolduran iktidarları düşününce, insan ister istemez bu zamansız öngörüler karşısında durup düşünüyor.
Christine’in sıra dışılığı yalnız kadın oluşundan kaynaklanmıyor elbette. Asıl mesele çağının çok ötesinde duran bir siyasal ahlak kurabilmesi. O dönemde kadınların ekserisi eğitim hakkına dahi ulaşamazken devlet teorisi yazması başlı başına tarihsel bir yarılma. Fakat asıl etkilendiğim başka bir yer oldu. Kadınların uğradığı haksızlıkları anlatırken dahi meseleyi yalnız kadın meselesine hapsetmiyor, daha geniş bir çürüme parantezi içinde insanlığın ahlaki aşınmasına bakıyordu. Gücün insanı nasıl dönüştürdüğünü, zulmün nasıl sıradanlaştığını, insanın kendi tahakkümünü hangi hikâyelerle meşrulaştırdığını anlamaya çalışıyordu.
Belki de tam bu yüzden insanın aklı ister istemez Machiavelli’ye gidiyor. Çünkü siyaset düşüncesi anlatılırken modern çağın kurucu gerçekçiliği çoğu zaman Prens üzerinden okunur. İktidarın korunması, korkunun kullanımı, düzenin devamı, gücün sürdürülebilirliği… Oysa Christine de Pisan, Machiavelli’den yaklaşık bir asır önce bambaşka bir yerden konuşuyordu. Onun meselesi yönetmek kadar yönetenin neye dönüşeceğiydi. Machiavelli daha çok iktidarın nasıl korunacağıyla ilgilenirken Christine yöneticinin hangi ahlaki ölçüyle yaşayacağı üzerine kafa yoruyordu. Biri düzenin devamını önceleyen bir gerçekçilik kuruyor, diğeri insan ruhundaki kararmayı hesaba katan bir etik alan açıyordu. Bu yüzden Christine’in metni bugüne ister istemez daha sert temas ediyor. Çünkü çağımız tam anlamıyla siyasal etik yoksunluğu içinde savruluyor.
Bugün dünyanın birçok yerinde devletler teknik olarak güçlü görünüyor. Ordular büyük, güvenlik aygıtları devasa, propaganda mekanizmaları kusursuz işliyor. Fakat toplumların ruhunda büyük bir yorgunluk var. İnsanlar kendilerini korunmuş hissetmiyor. Çünkü adalet duygusu aşındığında hiçbir ihtişam güven üretmiyor. Christine’in “beden” metaforu burada yeniden anlam kazanıyor. Baş büyürken beden zayıflarsa organizma yaşayamaz.
Bu yüzden Christine de Pisan’ın metni bugün insana yalnızca tarih anlatmıyor. Daha rahatsız edici bir şey yapıyor. Güç karşısında ne kadar kolay büyülendiğimizi gösteriyor. Gürültülü liderleri “karizmatik”, sertliği “dirayet”, kibri “özgüven” sanmaya ne kadar yatkın olduğumuzu yüzümüze vuruyor. Belki de bu yüzden altı yüz yıl önce yazılmış bir kadın sesi hâlâ bugünün siyasetinden daha dikkatli geliyor kulağa. Çünkü o metinde iktidarı ele geçirmekten çok, insan kalabilmenin endişesi var.
