Türkiye ekonomisi son iki yıldır yüksek faiz, sıkı kredi politikası, kontrollü kur ve güçlü parasal daralma ekseninde şekillenen bir dezenflasyon programı uyguluyor. Programın temel amacı, uzun süre kontrolden çıkan enflasyonu yeniden aşağı çekmek ve fiyatlama davranışlarını normalleştirmek. Nitekim gelinen noktada enflasyon hızında kısmi bir yavaşlama görülse de, bu sürecin ekonomik ve toplumsal maliyetleri giderek daha görünür hale geliyor.
Bugün artık yalnızca “enflasyon düşüyor mu?” sorusu değil, “hangi maliyetle düşüyor?” sorusu da önem kazanmış durumda. Çünkü mevcut model; yatırım iştahının zayıflaması, reel sektör finansmanının daralması, bütçede faiz yükünün hızla büyümesi ve büyüme temposunun belirgin biçimde yavaşlaması gibi ciddi yan etkiler üretmeye başladı.
Bu nedenle Türkiye’nin ihtiyacı, dezenflasyondan vazgeçmek değil; daha düşük maliyetli, daha dengeli ve daha inandırıcı bir dezenflasyon mimarisi kurmaktır.
Sadece Faizle Mücadele Eden Bir Modelin Sınırları
Mevcut ekonomik çerçeve büyük ölçüde para politikasına dayanıyor. Yani enflasyonla mücadelede ana araç olarak faiz kullanılıyor. Teorik olarak bu yaklaşımın mantığı açık: Talep yavaşlatılır, kredi genişlemesi kontrol edilir, tüketim baskılanır ve böylece fiyat artışlarının hızı düşer.
Ancak Türkiye gibi üretim maliyetlerinin yüksek, ithalat bağımlılığının güçlü ve arz sorunlarının kronik olduğu ekonomilerde enflasyon yalnızca “aşırı talep” kaynaklı değildir. Enerji maliyetleri, kira artışları, gıda arzındaki kırılganlıklar, lojistik giderleri ve kur geçişkenliği gibi yapısal unsurlar da fiyatları belirlemektedir.
Dolayısıyla yalnızca faiz artırarak kalıcı fiyat istikrarı sağlamak hem zor hem de oldukça maliyetlidir. Çünkü yüksek faiz bir yandan enflasyonu baskılamaya çalışırken, diğer yandan yatırım iştahını azaltmakta, sanayi üretimini yavaşlatmakta ve bütçede devasa faiz yükü oluşturmaktadır.
Bugün devletin dahi giderek daha yüksek maliyetle borçlanması, uygulanan programın kamu maliyesi üzerindeki baskısını açık biçimde göstermektedir.
Yeni Modelin İlk Şartı: Seçici Finansman
Türkiye’nin ihtiyacı olan şey, ekonomideki tüm kredi kanallarını aynı ölçüde kısmak değildir. Asıl ihtiyaç; tüketim odaklı genişlemeyi kontrol altına alırken üretim, ihracat ve teknoloji yatırımlarını destekleyen seçici bir finansman mimarisi kurmaktır.
Bugünkü tabloda birçok üretici firma, ticari krediye erişmekte zorlanırken yüksek faiz nedeniyle yatırım kararlarını ertelemektedir. Bu durum kısa vadede talebi soğutsa da orta vadede üretim kapasitesini zayıflatarak enflasyonun arz tarafını daha da kırılgan hale getirebilir.
Oysa daha akılcı bir modelde:
-Tüketim kredileri kontrollü tutulurken,
-İhracatçıya daha uygun finansman sağlanabilir,
-Teknoloji ve sanayi yatırımlarına uzun vadeli kredi mekanizmaları kurulabilir,
-Tarım ve gıda üretimi stratejik destek alanı haline getirilebilir.
Yani mesele “parayı tamamen kısmak” değil, paranın yönünü değiştirmektir.
Kur Politikası Gerçekçilikten Kopmamalı
Mevcut programın önemli ayaklarından biri de kontrollü kur politikasıdır. Kur artışının baskılanması kısa vadede enflasyon üzerinde fren etkisi yaratmaktadır. Ancak bunun da görünmeyen maliyetleri vardır.
Kurun ekonomik gerçeklikten fazla kopması; ihracatçının rekabet gücünü aşındırmakta, ithalatı cazip hale getirmekte, rezerv ihtiyacını büyütmekte, geleceğe dönük kur beklentilerini bozabilmektedir.
Türkiye’nin ihtiyacı ne sert kur şoklarıdır ne de yapay biçimde baskılanmış bir kur rejimi. Daha sağlıklı olan; öngörülebilir, kontrollü ama gerçekçi bir denge patikasıdır. Çünkü piyasa aktörleri için en önemli unsur yalnızca kur seviyesi değil, öngörülebilirliktir.
Maliye Politikası da Mücadelenin Parçası Olmalı
Bugünkü programda para politikası oldukça sert çalışırken maliye politikasının aynı ölçüde güçlü ve yapısal katkı üretemediği yönünde eleştiriler bulunmaktadır.
Özellikle büyüyen faiz giderleri, bütçenin hareket alanını daraltmaktadır. Kamunun daha fazla faiz ödemesi; altyapı yatırımları, sosyal destekler ve üretken harcamalar için daha az kaynak anlamına gelir.
Bu nedenle yeni dezenflasyon mimarisi yalnızca Merkez Bankası eksenli değil, maliye politikası destekli olmalıdır.
Kamuda: verimlilik odaklı harcama reformları, israfı azaltan bütçe disiplini, kayıt dışılığı azaltan vergi reformları, yatırım önceliklendirmesi, kamu ihale süreçlerinde şeffaflık gibi alanlar fiyat istikrarı kadar güven inşası açısından da kritik önemdedir.
En Büyük Unsur: Güven
Ekonomiler yalnızca rakamlarla değil, beklentilerle de yönetilir. Eğer toplum geleceğe güvenmiyorsa, piyasa aktörleri önünü göremiyorsa ve ekonomik hedefler inandırıcılığını kaybediyorsa, en sert para politikaları bile sınırlı sonuç üretir.
Bu nedenle daha inandırıcı bir dezenflasyon mimarisinin en önemli ayağı güven üretmektir.
Güven ise yalnızca faiz artırarak oluşmaz. Kurumların öngörülebilirliği, veri şeffaflığı, hukuki güvenlik, tutarlı ekonomi dili, ani politika değişimlerinden kaçınılması gibi unsurlar ekonomik programın başarısında belirleyici hale gelir.
Çünkü yatırımcı da vatandaş da aslında aynı sorunun cevabını arar: “Önümü görebiliyor muyum?”
Toplumsal Maliyeti Azaltmak Zorunlu
Enflasyonla mücadele toplumun tamamına yayılan bir fedakârlık sürecidir. Ancak bu yük yalnızca sabit gelirli kesimlerin üzerine bırakıldığında programın sosyal dayanıklılığı zayıflar.
Bugün yüksek kira, eğitim, gıda ve yaşam maliyetleri özellikle orta sınıf üzerinde ciddi baskı oluşturuyor. Eğer dezenflasyon programı toplumun geniş kesimlerinde yalnızca yoksullaşma hissi üretirse, ekonomik hedeflerin siyasi sürdürülebilirliği de zora girer.
Bu nedenle gelir politikaları ile fiyat istikrarı politikalarının birlikte düşünülmesi gerekir. Amaç popülist genişleme değil; kontrollü bir sosyal dengeyi koruyabilmektir.
Sonuç: Türkiye’nin Yeni Bir Denge Programına İhtiyacı Var
Türkiye artık sadece enflasyonu düşürmeye odaklanan değil, aynı zamanda üretimi, yatırımı, bütçe dengesini ve toplumsal dayanıklılığı birlikte koruyan yeni nesil bir ekonomik çerçeveye ihtiyaç duymaktadır.
Çünkü kalıcı fiyat istikrarı;
ekonomiyi tamamen kilitlemeden, reel sektörü boğmadan, bütçeyi faiz yüküne teslim etmeden, toplumsal dengeyi aşındırmadan sağlanabildiği ölçüde başarılı olacaktır.
Türkiye’nin bugün ihtiyaç duyduğu şey, dezenflasyondan vazgeçmek değil; daha düşük maliyetli, daha dengeli ve daha inandırıcı bir dezenflasyon mimarisi kurmaktır.
