Türkiye’nin 24 Ocak Kararları ile hızlanan serbest piyasa sürecine rağmen hâlâ yeterli iç tasarruf ve güçlü sermaye birikimi oluşturamamasının birkaç yapısal nedeni var. Bu mesele “gelir az” gibi basit bir açıklamadan çok daha derin.
Neden tasarruflar düşük, sermaye birikimi zayıf?
1. Kronik enflasyon ve güven sorunu
Türkiye uzun yıllar yüksek ve oynak enflasyon yaşadı. Türkiye enflasyonu sürekli çift hanelerde kaldığında insanlar uzun vadeli birikim yerine kısa vadeli korunmaya yönelir (döviz, altın, gayrimenkul). Bu da finansal sistem içinde derinleşmiş tasarruf oluşmasını engeller.
2. Negatif reel faiz dönemleri
Faizlerin enflasyonun altında kaldığı dönemlerde tasarruf “cezalandırılır”. Bu da TL cinsi birikimi caydırır, finansal aracılık zayıflar.
3. Gelir dağılımı ve orta sınıfın zayıflığı
Tasarrufu esas yapan kesim geniş ve istikrarlı bir orta sınıftır. Türkiye’de gelir dağılımı dengesizliği ve orta sınıfın kırılganlığı, düzenli tasarruf kapasitesini sınırlıyor.
4. Tüketim odaklı büyüme modeli
Büyüme uzun süre iç talep, kredi genişlemesi ve inşaat üzerinden gitti. Bu model kısa vadede büyütür ama tasarruf üretmez.
5. Finansal okuryazarlık ve enstrüman eksikliği
Hanehalkı tasarrufu çoğunlukla “yastık altı” ya da verimsiz alanlara gider. Derin ve güvenilir sermaye piyasaları yeterince yaygın kullanılmaz.
6. Kurumsal güven ve öngörülebilirlik eksikliği
Hukuk, politika ve ekonomi yönetiminde öngörülebilirlik zayıf olduğunda (burası özeleştiri !) insanlar uzun vadeli yatırım yerine “kaçınma davranışı” geliştirir.
7. Cari açık bağımlılığı (tasarruf açığı)
Türkiye’nin kronik cari açık vermesi aslında tasarruf açığının makro yansımasıdır. Yani içeride biriktiremediğimizi dış borçla kapatıyoruz.
Ne yapılmalı? (Gerçekçi ve etkili çözüm seti)
1. Kalıcı düşük enflasyon rejimi
En kritik konu bu. Güvenilir bir para politikasıyla enflasyon tek hanede kalıcı hâle gelmeden hiçbir şey tam düzelmez.
2. Pozitif reel faiz ve TL’ye güven
Tasarruf edenin kazandığı bir sistem kurulmalı. TL cinsi varlıklar cazip hâle gelmeden sermaye birikimi olmaz (Nurettin bakanımıza selam olsun !).
3. Vergi ve teşvik reformu
Uzun vadeli tasarrufa vergi avantajı. Kısa vadeli spekülasyona daha az teşvik. BES gibi sistemlerin daha cazip hâle getirilmesi
4. Sermaye piyasalarının derinleştirilmesi
Borsa İstanbul ve fon piyasaları büyümeli. İnsanların tasarrufu üretken yatırımlara akmalı (hisse, girişim sermayesi, tahvil).
5. Üretim modelinin dönüşümü
İnşaat ve tüketime dayalı büyümeden, ihracat ve yüksek katma değerli sanayiye geçiş şart. Bu, kalıcı gelir ve tasarruf yaratır.
6. Kurumsal güvenin yeniden inşası
Hukuk devleti, şeffaflık ve öngörülebilirlik uzun vadeli yatırımın ön şartı.
7. Otomatik tasarruf mekanizmaları
Zorunlu/yarı zorunlu bireysel emeklilik katkıları. Maaştan otomatik tasarruf kesintileri (davranışsal ekonomi araçları)
Özet:
Türkiye’nin sorunu “üretim yok” değil; üretilen değerin tasarrufa ve uzun vadeli sermayeye dönüşememesi. Bunun çözümü de kısa vadeli büyüme yerine güven, istikrar ve disiplin odaklı bir ekonomik mimari kurmaktan geçiyor.
Haftaya bir de makro ekonomik verilere yansımayan madalyonun diğer yönüne bakacağız, kısmetse..
