İlk bakışta benzerlik çarpıcıdır: Her iki düşünür de nedenselliğin zorunlu bir bağ olarak kavranmasına itiraz eder; her ikisi de insan aklının kendi kendine yeten kesinliğini sarsar; her ikisi de görünen düzen ile zorunlu hakikat arasına bir yarık açar. Bu yüzden sık sık şu acele hüküm verilir: Ebu Hamid el-Gazzali ile David Hume, iki ayrı medeniyette aynı şüpheciliği temsil eder. Fakat bu hüküm, kavramların yüzeysel benzerliğini tarihsel işlevin yerine koyduğu anda çökmeye başlar. Çünkü aynı soruya benzeyen iki müdahale, aynı felsefi rejime ait olmak zorunda değildir.Bu nedenle en başta hükmü tersinden kurmak gerekir: Gazzâlî ile Hume arasında yapısal akrabalık vardır; fakat bu akrabalık özdeşlik değildir. Benzer olan, zorunlu nedensellik fikrine yöneltilen eleştiridir. Ayrı olan ise bu eleştirinin ontolojik zemini, epistemolojik hedefi ve düşünsel siyaseti içinde oynadığı roldür. Hume’da şüphe, metafiziğin kendine atfettiği zorunluluğu çözerek bilgiyi alışkanlık, deneyim ve insan doğası zeminine indirir (Hume, 2019). Gazzâlî’de ise şüphe, hakikati imha etmek için değil, yanlış kesinlikleri tasfiye ederek daha yüksek bir kesinlik rejimine, yani ilahî kudret ve keşif ufkuna geçiş için işletilir (Gazzâlî, 2023). Bu yüzden iki düşünürde “şüphe” aynı kelimeyi taşır, fakat aynı kaderi taşımaz.
Gazzâlî’nin el-Munkız mine’d-Dalâl’da anlattığı kriz, sıradan bir metodik kuşku değildir. Bu metinde o, duyuların güvenilirliğini ve aklın apaçık kabul ettiği önermeleri dahi sorgulayan bir sarsıntı yaşadığını anlatır; fakat bu sorgulamanın nihai amacı sürekli kuşku içinde yaşamak değildir. İlgili değerlendirmelerde, bu eserin özellikle şüphecilikle kurduğu bağın tarihçilerin dikkatini çektiği ve metnin Gazzâlî’nin şüpheci argümanları ile bu şüpheye verdiği çözümü birlikte sunduğu vurgulanır (Internet Encyclopedia of Philosophy, 2021). Dolayısıyla Gazzâlî’de şüphe, son durak değildir; daha sahih bir bilgi mertebesine geçiş için arındırıcı bir eştir.Burada kritik nokta şudur: Gazzâlî’nin şüpheciliği, bilginin imkanını toptan askıya alan bir nihilizm üretmez. Tam tersine, onun hedefi aklın sınırını göstermek ve bu sınırın ötesinde vahiy, nübüvvet, ilahî kudret ve tasavvufî tecrübe için alan açmaktır (Griffel, 2009). Yani şüphe, ontolojik bir boşluk yaratmak için değil, hakikatin kaynağını yeniden hiyerarşik biçimde düzenlemek için devreye sokulur. Bu yönüyle Gazzâlî, aklın kudretini küçültürken hakikatin kendisini küçültmez; epistemik özerkliği sınırlar, fakat metafizik düzeni dağıtmaz.
Hume’da ise manzara bambaşkadır. Stanford Encyclopedia of Philosophy’nin özetlediği biçimiyle Hume, nedensellik tartışmasında önce eleştirel bir aşama kurar ve nedensel çıkarımlarımızın “akıl” ya da “anlama yetisi” tarafından belirlenmediğini savunur; ardından buna alternatif olarak çağrışım ilkelerini ve alışkanlığı devreye sokar (SEP, 2023). Aynı kaynak, Hume’un meşhur ayrımını “relations of ideas / matters of fact” çerçevesinde kurduğunu ve nedensel çıkarımların duyular ile hafızanın ötesine geçmemizi sağlayan tek yol olduğunu belirtir (Hume, 2019). Burada Hume’un yaptığı şey, aklın ilahî değil, beşerî bir anatomisini çıkarmaktır. Aklın zaafı, bir aşkın hakikate sıçrama zemini hâline gelmez; tersine, insan zihninin nasıl çalıştığını anlamanın aracı olur.Tam bu noktada iki düşünürü ayıran temel yarık görünür. Gazzâlî için zorunlu nedenselliğin eleştirisi, Tanrı’nın kudretinin önüne konan metafizik engelleri kaldırma işlevi görür (Gazzâlî, 2020). Hume için aynı eleştiri, insan zihninin zorunluluk vehmini nasıl ürettiğini açıklama işlevi görür (Hume, 2019). Birinde amaç, mucizenin imkânını korumaktır; ötekinde amaç, zorunluluk fikrinin psikolojik ve deneyimsel kökenini göstermek. Dolayısıyla birinde şüphe teoloji lehine derinleşir, diğerinde teolojik-metafizik iddiaların epistemik dayanağını inceltir.
Gazzâlî’nin nedensellik eleştirisi özellikle Tehâfüt el-Felâsife bağlamında belirginleşir. Stanford Encyclopedia of Philosophy’de belirtildiği üzere, onun hedefi Aristotelesçi zorunlu nedensellik anlayışıdır ve bu eleştirinin merkezî saiklerinden biri mucizelerin imkânını korumaktır (SEP, 2022). Ayrıca ateşin pamuğu yakmamasının mantıksal açıdan imkânsız sayılmaması, mantıksal zorunluluk ile doğa düzeni arasında özdeşlik kurulmadığını gösterir.Bu yüzden Gazzâlî’yi yalnızca “nedenselliği inkâr eden düşünür” diye okumak yetersizdir. Daha doğru ifade şudur: O, yaratılmışlar arasındaki ilişkinin zorunlu-metafizik bir bağ olarak düşünülmesine karşı çıkar. Bu karşı çıkış, ilahî kudretin mutlaklığını savunur. İlgili literatürde, onun mantıksal zorunluluk ile nedensel bağ arasında ayrım yaptığı belirtilir (SEP, 2022). Yani mesele düzenin yokluğu değildir; düzenin ontolojik statüsüdür.Hume’da ise nedensellik eleştirisi, mucizeye alan açmaz. Tam tersine, zorunlu bağlantı fikrinin deneyimden türetilemediğini ve nedensel beklentinin alışkanlık sayesinde kurulduğunu gösterir (Hume, 2019; SEP, 2023). Buradaki kırılma epistemolojiktir: elimizde olan şey zorunlu bilgi değil, tekrarın ürettiği beklentidir.
Şimdi asıl soruya dönebiliriz: Aynı medeniyetlerarası şüphecilik mi söz konusu? Hayır; çünkü burada mesele yalnızca coğrafya değildir, düşüncenin iç mantığıdır. Gazzâlî’de tartışma kelâm ile felsefe arasındaki ontolojik gerilimdir; Hume’da ise deneyim, bilim ve insan doğasının sınırlarıdır. Daha keskin ifade edelim: Gazzâlî’de şüphe, aşkınlığı tahkim eder; Hume’da şüphe, aşkınlık iddialarını epistemik baskı altına alır. Gazzâlî aklı yerinden ederek vahyin önünü açar (Gazzâlî, 2024). Hume aklı yerinden ederek insan doğasının mekanizmalarını görünür kılar (Hume, 2020). Gazzâlî’de krizden çıkış manevi yetkinleşme ile mümkündür; Hume’da ise alışkanlık ve gündelik hayat ile.Yine de aralarındaki benzerliği küçümsemek hata olur. Her ikisi de dogmatik akılcılığa darbe vurur ve zorunlu bağlantı fikrine mesafe koyar (SEP, 2023). Belki de son hüküm şu olabilir: Gazzâlî ve Hume, şüpheyi aynı yerden başlatıyor görünseler bile, onu aynı ufka götürmezler. Gazzâlî’de şüphe, hakikatin kapısında secdeye varır; Hume’da şüphe, deneyimin içine geri döner. Dolaysıyla aynı şüphecilikten söz etmek yerine, farklı hakikat rejimlerinden söz etmek daha isabetlidir.
Kaynakça
[1] David Hume (2019). İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Soruşturma (Çev. Ferit Burak Aydar). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
[2] Ebu Hamid el-Gazzâlî. (2023). El-Münkız mine’d-Dalâl: Hakikat Arayışı (Haz. Abdürrezzak Tek). İstanbul: Ketebe Yayınları.
[3] Internet Encyclopedia of Philosophy (2021). “Al-Ghazali”.
[4] Frank Griffel (2009). Al-Ghazali’s Philosophical Theology. Oxford: Oxford University Press.
[5] Stanford Encyclopedia of Philosophy (2023). “David Hume”.
[6] David Hume (2019). İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Soruşturma (Çev. Ferit Burak Aydar). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
[7] Ebu Hamid el-Gazzâlî. (2024). Tehâfütü’l-Felâsife (Filozofların Tutarsızlığı) (Çev. Süleyman Hasbî Efendi; İnceleme, transkripsiyon ve sözlük: Abuzer Dişkaya). İstanbul: Ketebe Yayınlar
[8] Stanford Encyclopedia of Philosophy (2022). “Al-Ghazali”.
[9] David Hume (2019). İnsanın Anlama Yetisi Üzerine Bir Soruşturma (Çev. Ferit Burak Aydar). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
[10] Stanford Encyclopedia of Philosophy (2023). “Causation”.
