Orta Doğu’nun Bitmeyen Eksilişi: Kaabor, Rahbani, Fakhr…

“Orta Doğu” dediğimiz coğrafya, haritalarda çizilmiş sınırların ötesinde, her biri başka bir kırılmanın, başka bir müdahalenin ve çoğu zaman ertelenmiş bir yüzleşmenin tortusunu taşıyan katmanlı bir hafıza alanı olarak karşımıza çıkar. Bu yüzden bölgedeki karmaşayı anlamak için yalnızca bugünün çatışmalarına bakmak yetmez, geçmişte kurulan hayallerin nasıl dağıldığını, hangi siyasal vaatlerin içeriden boşaldığını ve hangi sözlerin zamanla anlamını yitirdiğini birlikte izlemek gerekir.

Orta Doğu’nun bugünkü dağınıklığı, yalnızca güç mücadeleleriyle açıklanamaz. Mevcut durum, ortak bir gelecek fikrinin yavaş yavaş çözülmesinin ve yerini güvensizlikle parçalanmaya bırakmasının birikmiş izleri üzerinden kavranabilir.

Bu anlamda 1967’de yaşanan “Altı Gün Savaşı”, bölgenin yakın tarihini anlamak için bir başlangıç noktası olarak ele alınabilir. Bu savaş yalnızca askerî bir yenilgi değildir, Arap dünyasının modern dönemde kurduğu siyasal tahayyülün merkezinde yer alan birlik fikrini derinden sarsan bir kırılma anıdır. Kaybedilen yalnızca toprak parçaları değil, aynı zamanda ortak yön duygusu, bütünlük hissi ve geleceğe dair kurulan müşterek hayallerdi. Bu kırılma ilk anda görünür bir çöküş üretmedi, içeriden işleyen ve zamanla genişleyen bir yarık gibi ilerledi.

Bu yarığın etkileri 1970’lere gelindiğinde daha belirgin hâle geldi. Dışarıdan bakıldığında sınırlar ve devlet yapıları yerli yerinde duruyormuş gibi görünse de bu yapıları taşıyan anlam katmanı giderek inceldi. Bu nedenle 1970’lerin Orta Doğu’sunu kavramak için yalnızca sınırların nereden geçtiğine bakmak yeterli değildir, o sınırların hangi kırılma anlarının içinden geçerek bugünkü anlamını kazandığını görmek gerekir. Zira bu dönemde yaşanan asıl değişim, zihinsel ve siyasal düzlemde gerçekleşti.

Cemal Abdunnasır etrafında şekillenen pan-Arap idealler, yalnızca devletler arası bir birlik arayışı olarak kalmadı, sömürgecilikten yeni çıkmış toplumların kendilerini yeniden tarif etme ihtiyacına karşılık veren güçlü bir istikamet hissi oluşturdu. Kahire’den yükselen söylem Şam’da ve Bağdat’ta karşılık buldu, Beyrut’ta gündelik dile kadar sızdı. İnsanlar kendilerini daha geniş bir bütün içinde düşünmeye başladı.

Bu etki yalnızca siyasetle sınırlı kalmadı. Radyolar, meydanlar, okullar ve devletin kurduğu yeni anlatı bu hissi farklı kanallardan taşıdı. Arapça ortak bir dil olmanın ötesine geçerek ortak bir kader fikrinin taşıyıcısı olarak sunuldu. Ancak bu çerçeve her yerde aynı biçimde karşılık bulmadı, bazı toplumlar için yeni bir imkân anlamı taşırken bazıları için merkezden kurulan ve yerel gerçeklikleri zorlayan bir yapı olarak kaldı.

Bu nedenle Nasır dönemi tek yönlü bir yükseliş hikâyesi olarak okunamaz. Ortak bir gelecek fikri üretildi, fakat bu fikri kalıcı kılacak siyasal ve kurumsal zemin aynı ölçüde güçlü kurulamadı. Söylenen sözler genişti, fakat o sözleri taşıyacak dayanıklılık aynı güçte değildi. Bu yüzden ortaya çıkan bütünlük hissi uzun süre aynı yoğunlukla korunamadı.

1967 yenilgisi bu kırılganlığı tamamen açığa çıkardı. Kaybedilen yalnızca toprak değildi, insanların kendilerini ait hissettikleri bütünlük de sarsıldı. Bu sarsıntı ani bir çöküş şeklinde ortaya çıkmadı, içeriden ilerleyen bir çözülme olarak yayıldı. Aynı sözler söylenmeye devam etti, fakat o sözleri taşıyan inanç giderek inceldi ve zayıfladı.

Nasır sonrası döneme girildiğinde bu kopukluk artık uzaktan dahi fark edilecek bir açıklığa ulaşmıştı. Enver Sedat’ın Mısır’ı farklı bir hatta taşıması bu değişimin görünür hâle gelmesiydi. Bu yalnızca bir lider değişimi değildi. 1952’de Hür Subaylar Darbesi ile monarşinin tasfiyesi, ordunun siyasal merkeze yerleşmesi ve Nasır döneminde bölgesel ölçekte kurulan iddianın adım adım inşasıyla şekillenen süreç, Sedat’la birlikte başka bir istikamete yöneldi. Bu yön değişimi, siyasal dilin daralması, kararların sınırlı bir kadroda toplanması ve toplumla kurulan ilişkinin geniş katılımlı bir hareket olma niteliğini kaybetmesi anlamına geliyordu.

Bu değişim en açık biçimde Lübnan’da hissedildi. Bunun nedeni yalnızca nüfus hareketleri ya da dış müdahaleler değildir. Lübnan, başından itibaren güçlü bir merkez etrafında değil, mezhepler arasında kurulan hassas bir denge üzerinden varlığını sürdürmekteydi. Beyrut bu dengenin en görünür yüzüydü. Farklı topluluklar aynı şehirde yaşıyordu, ancak bu birliktelik sağlam bir bütünlükten çok dikkatle korunması gereken kırılgan bir dengeye dayanıyordu.
1948 sonrasında Filistinli mültecilerin gelişi bu yapıyı yalnızca sayısal olarak değiştirmedi. Beraberinde gelen siyasal örgütlenmeler ve silahlı unsurlar zaten hassas olan ilişkileri doğrudan etkiledi. Lübnan bu yeni durumu taşıyacak güçlü bir merkezî kapasiteye sahip değildi. Bu nedenle bölgesel gerilimler burada daha hızlı açığa çıktı ve ülkenin iç dengeleri kısa sürede yeniden kurulmak zorunda kaldı.

Filistin Kurtuluş Örgütü’nün Lübnan’daki varlığıyla birlikte ülke kendi sınırlarını aşan bir hesaplaşmanın içine çekildi. Ürdün’de yaşanan Kara Eylül sonrasında Lübnan’a kayan Filistinli unsurlar yalnızca şehirde konuşlanmadı, aynı zamanda kendine ait bir siyasal alan kurdu ve bu durum zaten var olan gerilimleri daha görünür ve keskin hâle getirdi.
1975’e gelindiğinde bu birikim artık taşınamaz bir noktaya ulaşmıştı. Lübnan İç Savaşı başladığında ortaya çıkan çatışma klasik cephe düzenleriyle ilerlemiyordu. Şehir bütünlüğünü yavaş yavaş kaybetti, mahalleler birbirinden koparak kendi içine kapanan küçük dünyalara dönüştü. Aynı cadde üzerinde bile farklı hayatların yan yana ama temas etmeden var olduğu bir düzen oluştu ve gündelik hayat her an kesintiye uğrayabilecek kırılgan bir akışa dönüştü.

Tam da bu atmosferde tüm bu sisteme sanatla ve müzikle direnmek isteyenler çıktı. Ahmed Kaabour o kişilerden biriydi. Geçtiğimiz hafta hayatını kaybetmesi, temsil ettiği sesin artık yalnızca hafızada kalan bir iz hâline geldiğini daha sert biçimde hatırlattı. Onu yalnızca bir müzisyen olarak tanımlamak eksik kalır. Kaabour, çözülmekte olan bir dünyanın içinden ses üretmeye çalışan bir kuşağın parçasıydı ve bu kuşak için müzik, hayatın ağırlığını taşımaya yarayan en güçlü araçlardan birine dönüşmüştü.

Kaabour’un çizgisi dönemin yaygın söyleminden belirgin biçimde ayrıldı. Yüksek perdeden konuşan, kolay coşkular üreten dilden uzak durdu, daha derin ve içerden seslendi. Bu nedenle onun sesi geçici bir etki yaratmadı. Dinleyenin içinde yavaşça yerleşti, zamanla ağırlığını hissettirdi ve sustuğunda bile içeride kalmayı sürdürdü.

“Size sesleniyorum…
Ellerinizden tutuyorum…”

“Unadikum” bu yüzden bir çağrıdan çok bir bağ kurma çabası olarak anlam kazanır.
Bu noktada Kaabour’un sesi tek başına düşünülemez. Aynı kırılmanın içinden geçen başka sesler de vardır. O dönemde müzik bireysel bir ifade alanı olmaktan çıkar, parçalanmış bir dünyaya yeniden temas kurma çabasına dönüşür. Roger Fakhr bu çabanın en kırılgan tarafında durur. Onun müziğinde sürgün yalnızca bir uzaklık hissi olarak kalmaz, insanın kendi hafızasında yer bulamamasıyla derinleşir ve yıllarca dar çevrelerde dolaşan kayıtları, bir ülkeye değil yavaş yavaş dağılan bir aidiyet duygusuna temas eder.

Ziad Rahbani aynı kırılmayı şehrin içinde, Beyrut’ta karşılar. Filistin Kurtuluş Örgütü ile kurduğu bağ, onun sanatını doğrudan hayatın içine yerleştirir. Yazdığı metinlerle bestelediği müzikte sürekli aynı gerilim dolaşır: yaşanan hayat ile arzulanan hayat arasındaki mesafe. Onun dili yüksek perdeden kurulmaz, daha derinden ilerler. Mizahı hafifletmez, yoğunlaştırır ve insanları bir araya getirmek için bağırmak yerine herkesin içinde taşıdığı kırılmayı açığa çıkararak oradan bir ortaklık duygusu kurar.

Bu yıl aramızdan ayrılması yalnızca bir sanatçının ölümü olarak okunamaz. Beyrut’un içinden konuşan bir ses eksildi. Gündelik hayatın içindeki çatlakları görünür kılan, o çatlakları düşüncenin ve müziğin malzemesine dönüştüren bir zihin artık yok. Aynı hayat sürüyor, aynı gerilim varlığını koruyor, fakat onu taşıyan ses yerinde durmuyor. Bu eksilme bir boşluk bırakıyor ve o boşluk yalnızca hatırlamayla doluyor.

Ve Feyruz… Onun sesi bu bütünlüğün en uzun süre ayakta kalan tarafıdır. Bir şehrin henüz bölünmediği zamanları taşır. Birleşmiş Milletler kürsüsünden Filistin için konuştuğunda bu yalnızca bir temsil anı olarak kalmaz, uzun süredir taşınan bir hafızanın açığa çıkmasına dönüşür. Filistin üzerine söylediği şarkılar bir çağrıdan çok bir hatırlama hâli taşır, dinleyen kişi bir hikâye dinlemez, bir kaybın içinde kalır.

Bu isimlerin her biri farklı bir yerde durur gibi görünür, oysa hepsi aynı şeyi dener: parçalanmış olanın içinden bir bütünlük hissi kurmak. Müziği bir kaçış olarak kullanmazlar, dağılmış olanı birbirine bağlama çabası olarak taşırlar ve bu yüzden kurdukları şey, büyük sözlerin ötesinde, insanların birbirine yeniden dokunabileceği bir zemin arayışıdır. Ancak o zemin hiçbir zaman tamamlanmaz.

O sesler dönemin gürültüsü içinde kaybolmaz, aksine o gürültünün içinden ayrılan bir damar açar ve kelimenin değerinin aşındığı bir çağda anlamı taşıyabilen bir ifade kurmak bir dirence dönüşür. Bu nedenle o kuşağın müziği yalnızca bir sanat üretimi olarak kalmaz, çözülmekte olan bir dünyanın içinde anlamı ayakta tutma çabası olarak varlığını sürdürür.
Bugün geriye dönüp bakıldığında karşılaşılan şey tek tek kayıplar değildir, daha derin ve ağır bir eksilme hissidir. O sesleri mümkün kılan iklim yerinden çekilmiş, aynı kelimelerin aynı ağırlığı taşıdığı zemin ortadan kalkmış ve bir zamanlar müziğin taşıyabildiği ortak duygulanım dağılmıştır.

Bu çözülmenin bugünkü karşılığına bakıldığında görülen şey yalnızca çatışmalar değildir, bombalanmış şehirlerin bıraktığı boşluktur. Bir zamanlar Ümmü Gülsüm ve Fairuz’un sahne aldığı Filistin’in bugün çocuklar için bir mezara dönüşmüş olmasıdır. Sesin yankılandığı meydanlar artık sessizliğin en ağır biçimini taşır ve bu sessizlik bir yok oluştan çok uzun süreli bir eksilme hâline dönüşür.

Bir zamanlar Doğu’nun Paris’i olarak anılan Beyrut’un bugün kendi yorgunluğunu taşıyan bir hazan yurduna dönüşmesi de aynı çözülmenin başka bir yüzüdür. Şehir yerinde durur, sokaklar hâlâ aynı hatları izler, fakat o mekânlara anlam veren hayat çekilmiş, geriye yalnızca hatırlamayla taşınan bir geçmiş kalmıştır.

Bugün Orta Doğu’ya bakıldığında görülen şey bir hikâyenin devamı değil de yarıda kalmış, tamamlanamamış ve her yeni kırılmayla biraz daha eksilen bir anlatının sürüklenişidir ve bu sürükleniş içinde en ağır olan, yaşanan yıkımın kendisi kadar o yıkımın ardından ortaya çıkan boşluğun hiçbir biçimde doldurulamamasıdır.

Sonunda geriye kalan, tek tek hayatların kaybından daha büyük bir şeydir, barışı göremeden eksilen bir kuşağın ardından kalan, yarım kalmış seslerin birbirine eklenerek oluşturduğu derin ve süreklilik taşıyan bir matemdir.

Bu matem geçmişe ait bir duygu olarak kalmaz ve hâlâ büyüyerek sürer. Fakat gidenler gibisi gelir mi işte orası muamma…